डिजिटल युग : सुविधा कि स्वास्थ्य संकट!

‘प्रविधि’ शब्दको इतिहास मानव सभ्यताको सुरुआतसँगै जोडिएको छ। प्राचीन कालमा मानवले आफ्ना दैनिक आवश्यकता पूरा गर्न र शिकार गर्न ढुङ्गाका हतियार, आगोको आविष्कार र पाङ्ग्राको प्रयोगबाट प्रविधिको सुरुआत गरेका थिए।

१८औँ र १९औँ शताब्दीको औद्योगिक क्रान्ति (Industrial Revolution) ले हाते कामलाई मेसिनमा रूपान्तरण गर्दै प्रविधिलाई नयाँ मोड दियो। बीसौँ शताब्दीको उत्तरार्धमा भएको कम्प्युटर र इन्टरनेटको आविष्कार, २००० पछिको स्मार्टफोनको आगमन र हालको कृत्रिम बौद्धिकता (AI) को विकासले मानव जीवन र मानिसले काम गर्ने तरिकामा अभूतपूर्व परिवर्तन ल्याएको छ।

प्रविधिको तीव्र विकासक्रमले मानिसको काम गर्ने शैलीलाई विगतको तुलनामा पूर्ण रूपमा बदलिसकेको छ: जस्तै

• शारीरिक श्रम र गतिशीलता: पहिले प्रायः सबै काममा भारी शारीरिक श्रम, पैदल यात्रा र प्रत्यक्ष सहभागिता अनिवार्य हुन्थ्यो। अहिले स्वचालित मेसिन र कम्प्युटरका कारण शारीरिक श्रम घटेको छ र मानिसहरू घण्टौँ एकै ठाउँमा बसेर काम गर्छन्।

• सञ्चार र सूचना आदानप्रदान: विगतमा पत्रमञ्जुषा वा प्रत्यक्ष भेटघाटमा निर्भर हुनुपर्थ्यो, जसले गर्दा सन्देश पुग्न दिनौँ वा महिनै लाग्थ्यो। अहिले इमेल, मेसेजिङ एप र भिडियो कलमार्फत सेकेन्डभरमा संसारभर सञ्चार सम्भव छ।

• कार्यालय र कार्यस्थल: पहिला कागजी फाइल, रजिष्टर र भौतिक कार्यालयमा अनिवार्य उपस्थिति हुनुपर्थ्यो। अहिले डिजिटल फाइलिङ, क्लाउड स्टोरेज र घरबाटै काम गर्ने (Work from Home) संस्कृतिको विकास भएको छ।

• कारोबार र व्यापार: बजार वा बैङ्कसम्म आफैँ पुगेर नगद लेनदेन गर्नुपर्ने बाध्यता हटेर अहिले अनलाइन सपिङ, मोबाइल बैङ्किङ र क्युआर (QR) कोडमार्फत डिजिटल भुक्तानी हुने गरेको छ।

१. प्रविधिको अत्याधिक प्रयोगले मानव स्वास्थ्यमा पारेको असर

काम गर्ने तरिका सहज र द्रुत भए तापनि शारीरिक निष्क्रियता र स्क्रिनको अत्याधिक प्रयोगले मानव स्वास्थ्यमा गम्भीर असर तल उल्लेख गरिएके छ 

क. शारीरिक स्वास्थ्यमा असर 

• आँखा सम्बन्धी समस्या र दृष्टिदोष: घण्टौँसम्म कम्प्युटर वा मोबाइल हेर्दा डिजिटल आई स्ट्रेन (Digital Eye Strain), आँखा सुक्खा हुने (Dry Eye Syndrome), नजिकको मात्र देख्ने कडा दृष्टिदोष (Myopia) र दृष्टि धमिलो भई माइग्रेन (Migraine) जस्ता रोगहरू 

• मेरुदण्ड, नसा र जोर्नीका समस्या: लगातार गलत तरिकाले बसेर काम गर्दा गर्धन दुख्ने टेक्स्ट नेक सिन्ड्रोम, ढाड दुख्ने, मेरुदण्डको डिस्क्स खस्किने (Slipped Disc) र औँला तथा नाडीका नसा थिचिने कार्पल टनेल सिन्ड्रोम जस्ता गम्भीर स्नायु रोगहरू लाग्न सक्छन्।

• मोटापना (Obesity)  हुदा लाग्ने रोग: शारीरिक श्रम घट्नु र स्क्रिन अगाडि घण्टौँ बस्नाले मोटापना (Obesity) बढ्छ। यसले गर्दा टाइप-२ मधुमेह (Type-2 Diabetes), उच्च रक्तचाप (Hypertension) र फ्याटी लिभर (Fatty Liver) जस्ता समस्याहरू देखिन्छन्।

• मुटु सम्बन्धी रोग: लामो समय निष्क्रिय बसेर स्क्रिन चलाउनाले रक्तसञ्चार मन्द हुन्छ, जसले कोलेस्ट्रोल (Cholesterol) बढाउँछ र हृदयघात (Heart Attack) तथा स्ट्रोक (Stroke/मस्तिष्कघात) को जोखिम उच्च बनाउँछ।

• कान र श्रवणशक्तिमा असर: इयरफोन वा हेडफोनमा ठूलो आवाजमा लामो समय संगीत सुन्दा कान बज्ने टिनिटस (Tinnitus) र स्थायी रूपमा श्रवणशक्ति गुम्ने (Hearing Loss) समस्या हुन सक्छ।

ख. मानसिक, मनोवैज्ञानिक तथा पारिवारिक असर 

• बालबालिकामा खाना खुवाउने समस्या र लत: साना बालबालिकाहरूलाई खाना खुवाउँदा मोबाइल वा युट्युब देखाउने बानीले गर्दा उनीहरू मोबाइल नहेरी खाँदै नखाने (Screen Addiction in Toddlers) कडा लतको शिकार भएका छन्। यसले गर्दा अचेतन अवस्थामा खाने, दाँतले नचबाई निल्ने र स्वादको अनुभूति नै नगरी खाने बानी बस्छ, जसले कुपोषण (Malnutrition) वा बाल-मोटापना गराउँछ।

• अग्रिम मानसिक विकासमा बाधा : साना बालबालिकालाई अत्याधिक स्क्रिन देखाउनाले उनीहरूमा बोली ढिलो फुट्ने (Speech Delay), अरूसँग आँखा मिलाएर कुरा गर्न नसक्ने र बौद्धिक विकास मन्द हुने समस्या देखिएको छ।

• किशोर-किशोरीमा पढाइ र सामाजिक व्यवहारमा असर: गेमिङ र सामाजिक सञ्जालको लतका कारण किशोर-किशोरीहरूमा पढाइप्रति अरुचि (Academic Decline), गृहकार्य नगर्ने र कक्षामा ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्ने समस्या देखिएको छ। साथीभाइसँग मैदानमा उफ्रिएर खेल्नुको सट्टा कोठाभित्रै मोबाइलमा भर्चुअल गेम खेल्नाले उनीहरू सामाजिक रूपमा एक्लो र टोलाउने प्रवृत्तिका बन्दै गएका छन्।

• श्रीमान्-श्रीमती र पारिवारिक सम्बन्धमा दरार : एकापसमा अगाडि बसेर पनि कुराकानी गर्नुको सट्टा श्रीमान्-श्रीमती आ-आफ्नो मोबाइलमा व्यस्त हुने व्यवहार ले दम्पतीबीच संवादहीनता, अविश्वास र भावनात्मक दूरी बढाएको छ। यसले गर्दा पारिवारिक कलह, परपुरुष वा परस्त्रीसँग अनलाइन सम्बन्ध (Digital Infidelity) र अन्ततः सम्बन्धविच्छेद (Divorce) सम्मका सामाजिक र मानसिक समस्याहरू निम्तिएका छन्।

• अनिद्रा र सुत्ने चक्रमा गडबडी: उपकरणहरूबाट निस्कने नीलो प्रकाश (Blue Light) ले निद्रा जगाउने 'मेलाटोनिन' हर्मोनको उत्पादनमा बाधा पुर्‍याउँछ, जसले गर्दा घरपरिवारका सबै उमेर समूहमा अनिद्रा (Insomnia) र सुत्ने चक्र बिग्रने समस्या हुन्छ।

• तनाव, चिन्ता र डिप्रेसन: सामाजिक सञ्जालको अत्याधिक प्रयोगले हीनभाव, मानसिक तनाव (Stress), अत्यधिक चिन्ता (Anxiety) र डिप्रेसनको जोखिम बढाएको छ। प्रविधि प्रयोगमा रोक लगाउँदा अत्यधिक रिसाउने र चिडचिडापन (Irritability) देखाउने मनोवैज्ञानिक समस्या सबैमा देखिन थालेको छ।

ग. सामाजिक तथा सांस्कृतिक असर

• सामाजिक सम्बन्ध र ऐक्यबद्धतामा ह्रास: प्रविधिको अत्यधिक मोहका कारण मानिसहरू गाउँ-छिमेकमा दुःख पर्दा मलामी जाने, खुसीमा जन्ती जाने, असारे पर्म वा खेतीपातीमा सँगै काम गर्ने र चौतारीमा बसेर गफगाफ तथा छलफल गर्ने जस्ता मौलिक सामाजिक परम्पराबाट टाढिँदै गएका छन्।

• आत्मीयताको कमी र सामाजिक अलग : मानिसहरू प्रत्यक्ष भेटघाट गर्नुको सट्टा सामाजिक सञ्जालको भर्चुअल बधाई वा संवेदनामै सीमित हुन थालेका छन्। मलामी वा जन्ती जाँदा समेत मानिसहरू एकआपसमा कुराकानी गर्नुको सट्टा मोबाइल चलाएर वा फोटो/भिडियो खिचेर बस्ने बानीले गर्दा सामाजिक भाइचारा र आत्मीयता कमजोर बन्दै गएको छ।

२. प्रविधि प्रयोग गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू

प्रविधिलाई फलदायी बनाउन र यसको नकारात्मक असरबाट बच्नका लागि प्रयोग गर्दा निम्न सावधानी अपनाउनु आवश्यक छ:

• सहि आसन (Correct Posture): कम्प्युटर वा मोबाइल चलाउँदा ढाड, गर्धन र कम्मर सिधा राखेर बस्ने। मोबाइललाई आँखाको सोझो रेखा (Eye Level) मा ल्याएर प्रयोग गर्ने।

• २०-२०-२० को नियम पालना: हरेक २० मिनेट स्क्रिनमा काम गरेपछि कम्तीमा २० सेकेन्डका लागि २० फिट टाढा हेरेर आँखालाई विश्राम दिने।

• नाइट मोड र ब्राइटनेस मिलाउने: स्क्रिनको प्रकाशलाई कोठाको उज्यालोसँग मिलाउने र बेलुकीपख 'ब्लु लाइट फिल्टर' को प्रयोग गर्ने।

• घरपरिवार र सामाजिक क्षेत्रमा 'नो स्क्रिन जोन': खाना खाने टेबुल, सुत्ने कोठा, पारिवारिक छलफल र मलामी-जन्ती जस्ता सामाजिक भेलाहरूमा मोबाइल प्रयोग नगर्ने।

• साइबर सुरक्षा र गोपनीयता: आफ्नो व्यक्तिगत विवरण र पासवर्डहरू सामाजिक सञ्जालमा सेयर नगर्ने।

३. प्रविधि उपवास (Digital Detox) र यसको आवश्यकता

जसरी शरीरलाई स्वस्थ र पाचन प्रणालीलाई शुद्ध पार्न मानिसले खानाको उपवास वा व्रत बस्छ, त्यसैगरी मानसिक शान्ति र पारिवारिक खुसीका लागि निश्चित समयसम्म स्क्रिन र प्रविधिबाट टाढा रहनु नै ‘प्रविधि उपवास’ (Digital Detox) हो। प्रविधिको लतबाट मुक्त हुन प्रविधि उपवास निकै प्रभावकारी मानिन्छ:

• दैनिक सानो सुरुवात: बिहान उठेको पहिलो १ घण्टा र राति सुत्नुअघि १ घण्टा सम्पूर्ण परिवारले नै मोबाइल नछुने। खाना खाने समयमा वा शौचालय जाँदा मोबाइल नलग्ने।

• हप्ताको एक दिन पूर्ण उपवास: हप्ताको कुनै एक दिन (जस्तै: शनिबार) कम्तीमा ६ देखि १२ घण्टाका लागि मोबाइल र इन्टरनेट पूर्ण रूपमा बन्द गरेर परिवार र समाजसँग समय बिताउने।

• अनावश्यक नोटिफिकेसन बन्द गर्ने: सामाजिक सञ्जाल वा गेमका 'Notifications' बन्द (Off) गरेर राख्ने।

• प्रविधिको विकल्प खोज्ने: स्क्रिनमा समय बिताउनुको सट्टा पारिवारिक र सामाजिक कुराकानी गर्ने, पुस्तक पढ्ने, व्यायाम गर्ने, साथीभाइसँग प्रत्यक्ष भेटघाट गर्ने वा समाजका सामूहिक काममा सहभागी हुने।

प्रविधि उपवासका फाइदाहरू: यसले मानसिक तनाव कम गर्छ, गाढा र राम्रो निद्रा दिलाउँछ, दम्पती, पारिवारिक तथा सामाजिक सम्बन्ध बलियो बनाउँछ र काम तथा अध्ययनमा एकाग्रता बढाउँछ।

४. निष्कर्ष र मार्गदर्शन

प्रविधि मानव विकासको एउटा अद्भुत उपलब्धि हो। यसले कामलाई सहज, छिटो र प्रभावकारी बनाएको छ। तर, यसको अनियन्त्रित प्रयोगले शारीरिक, मानसिक, पारिवारिक र सामाजिक क्षेत्रमा गम्भीर संकट खडा गरिदिएको छ। प्रविधिलाई पूर्ण रूपमा त्याग्नु सम्भव छैन र आवश्यक पनि छैन; तर यसलाई जीवनको नियन्त्रक बन्न नदिई एक उपयोगी साधनका रूपमा मात्र प्रयोग गर्नका लागि सबै क्षेत्रबाट स्पष्ट मार्गदर्शन र चेतनाको खाँचो छ:

• बालबालिकाका लागि मार्गदर्शन: अभिभावकहरूले साना बालबालिकालाई खाना खुवाउँदा वा फकाउँदा मोबाइल दिने बानी तुरुन्तै रोक्नुपर्छ। २ वर्षमुनिका बालबालिकालाई स्क्रिनबाट पूर्ण टाढा राख्दै उनीहरूलाई माटो, खेलौना र प्रत्यक्ष संवादमार्फत हुर्काउनुपर्छ।

• किशोर-किशोरीका लागि मार्गदर्शन: किशोर-किशोरीहरूले भर्चुअल गेम र सोसल मिडियाको काल्पनिक दुनियाँभन्दा बाहिर निस्केर वास्तविक पढाइ, रचनात्मक सोच, र बाहिरी खेलकुद मा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ। प्रविधिलाई मनोरञ्जनको साधन मात्र नबनाई ज्ञान र सीप सिक्ने माध्यम बनाउनुपर्छ।

• पति-पत्नी (दम्पती) का लागि मार्गदर्शन: दम्पतीले ओछ्यान र खाना खाने टेबुलमा मोबाइल प्रयोग नगर्ने नियम बनाउनुपर्छ। दिनभरको थकानपछि एकअर्कासँग अगाडि बसेर कुराकानी गर्ने, भावना साटासाट गर्ने वातावरण सृजना गरी वैवाहिक सम्बन्धमा आत्मीयता र विश्वास कायम राख्नुपर्छ।

• समाजका लागि मार्गदर्शन: समुदायले हाम्रा मौलिक परम्पराहरू—जस्तै मलामी, जन्ती, अर्मल-पर्मल र चौतारीका छलफलहरूमा प्रत्यक्ष उपस्थिति र सहभागितालाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। सामाजिक भेलाहरूमा मोबाइलको प्रयोगलाई निरुत्साहित गर्दै प्रत्यक्ष भेटघाट, भाइचारा र मानवीय संवेदनालाई पुनर्जागृत गराउनु आजको आवश्यकता हो।

अत: समय-समयमा 'प्रविधि उपवास' बस्दै प्रविधिको सन्तुलित र विवेकपूर्ण प्रयोग गर्न सकेमा मात्र हामी आधुनिक डिजिटल युगको सुविधा भोग्दै शारीरिक, मानसिक, पारिवारिक र सामाजिक रूपमा पूर्ण स्वस्थ र खुसी रहन सक्छौँ।

लेखक – मान बहादुर चन्द (स्वास्थ्यकर्मी, बेलौरी नगरपालिका, कञ्चनपुर)